چرا همه افراد مورد حمله پشه قرار نمیگیرد؟
فاطمه هاشمی کهندانی- احتمالاً برای شما هم پیش آمده که در طول شب بارها هدف نیش پشهها قرار بگیرید و خوابتان مختل شود، در حالی که پشهها کاری به دیگر اعضای خانواده ندارند و حتی ممکن است بعضی از آنها طی سالها یکبار هم گزیده نشوند.
نکته جالب اینجاست که گونههای مختلف پشه، بر اساس ترکیبات شیمیایی بدن و میکروبیوم پوست افراد، به گروههای متفاوتی جذب میشوند یا از آنها دوری میکنند. شناخت نحوه انتخاب میزبان از سوی پشهها میتواند به جلوگیری از شیوع بیماریهای منتقله از این حشرات، از جمله تب دنگی، نیل غربی و تب زرد، کمک کند.
متیو دیجنارو، محقق دانشگاه بینالمللی فلوریدا، در این باره میگوید: «ما میخواهیم بفهمیم خطر گزیده شدن افراد چقدر است؟ چون تمام پشههایی که مطالعه کردیم، ناقل بیماری هستند.» به گفته او، دستکاری مولکولها و باکتریهایی که بر جذابیت افراد برای پشهها اثر میگذارند، میتواند به دانشمندان در ساخت نسل جدیدی از دفعکنندههای تجاری پشه کمک کند.
پشهها چگونه میزبان خود را انتخاب میکنند؟
پشهها با استفاده از نشانههای بصری، حرارتی و بویایی، میزبان مناسب را پیدا میکنند؛ اما بوی بدن انسان حاصل ترکیبی از بیش از هزار ماده شیمیایی است که بسیاری از آنها را باکتریهای روی پوست تولید میکنند. همین پیچیدگی، شناسایی نشانههایی را که پشهها برای پیدا کردن انسان به آنها متکی هستند، دشوار کرده است.
دیجنارو و همکارانش ۱۱۹ داوطلب را وارد این پژوهش کردند و سه گونه مختلف پشه را در معرض بوی هر یک از افراد قرار دادند. برای بررسی رفتار پشه تب زرد (Aedes aegypti) و پشه ببری (Aedes albopictus) که در طول روز تغذیه میکنند، داوطلبان بازوی خود را داخل دستگاهی قرار دادند که پشهها میتوانستند بوی آن را استشمام کنند، اما امکان نیش زدن نداشتند.
برای بررسی پشه کولکس کوینکوپساسیاتوس (Culex quinquefasciatus) که شبها تغذیه میکند، هر داوطلب چند ساعت یک آستین نایلونی پوشید تا آستین بوی بدن او را جذب کند. سپس محققان در تاریکی شب، آستینها را داخل دستگاه قرار دادند و بررسی کردند که از هر گونه پشه، چه تعداد برای هر آستین وارد دستگاه میشوند.
نتایج نشان داد هر گونه پشه، گروه متفاوتی از داوطلبان را ترجیح میدهد. پشه تب زرد در مجموع اندکی بیشتر به مردان جذب میشد، هرچند برخی افراد برای بیش از یک گونه جذاب بودند؛ اما هیچ داوطلبی نتوانست هر سه گونه پشه را به خود جذب کند.
محققان همچنین ترکیبات فرار موجود در هوای اطراف بازوی داوطلبان و باکتریهای روی پوست آنها را بررسی کردند؛ باکتریهایی که ممکن است برخی از این ترکیبات را تولید کرده باشند. هدف آنها یافتن شباهتهایی میان افرادی بود که برای هر گونه پشه بیشترین یا کمترین جذابیت را داشتند.
بر اساس یافتهها، پشههای تب زرد و کولکس کوینکوپساسیاتوس بیشتر به افرادی جذب میشدند که در مجموع بوی پوست ضعیفتری داشتند. پشه ببری نیز به ۱۳ ماده شیمیایی با بوی گیاهی جذب میشد. همچنین باکتریهای پوستی خاصی مانند کورینهباکتریوم کفیرسدنتی (Corynebacterium kefirresdentii)، کتیباکتریوم گرانولوسوم (Cutibacterium granulosum) و سویهای از استافیلوکوکوس اپیدرمیدیس (Staphylococcus epidermidis)، برای هر سه گروه پشهها جذابیت زیادی داشتند.
ماریا النا اوبالدیا، مدیر برنامه تحقیقاتی شرکت داروسازی رِجنِرون که در این مطالعه مشارکت نداشت، اما پیشتر درباره راز جذابیت برخی انسانها برای پشهها تحقیق کرده، میگوید: «از آنجا که بوی انسان بسیار پیچیده است، شناسایی تمام ترکیبات تشکیلدهنده آن واقعاً دشوار است. ممکن است ترکیبات دیگری نیز وجود داشته باشند که بر جذابیت انسان برای پشه اثر بگذارند، اما در این مطالعه شناسایی نشده باشند.»
در مجموع، تفاوت در انتخاب انسانها برای نیش زدن از سوی گونههای مختلف پشه نشان میدهد که هر گونه احتمالاً مسیر و سازوکار متفاوتی برای یافتن میزبان مورد علاقه خود تکامل داده است.
آلیسیا شاورینگ، یکی دیگر از محققان، معتقد است این سازگاریها ممکن است تحت تأثیر نوع میزبانهایی باشد که هر گونه پشه از آنها تغذیه میکند و همچنین زمانی از روز که برای یافتن غذا فعالیت دارد.
کایلی ماررو، نوروبیولوژیست پشه در دانشگاه فلوریدا، نیز میگوید تیم او اکنون در حال بررسی این موضوع است که باکتریهای پوست انسان چگونه بوهایی تولید میکنند که پشهها را بیشتر یا کمتر جذب میکنند. به باور او، این تحقیقات میتواند به توسعه دفعکنندههای مبتنی بر میکروب یا طعمههایی برای تلهها کمک کند؛ محصولاتی که بتوانند رایجترین گونههای پشه در یک منطقه جغرافیایی مشخص را هدف قرار دهند.
ماررو در پایان میگوید: «همه ما تلاش میکنیم بفهمیم چطور میتوان از بیمار شدن مردم جلوگیری کرد. فهمیدن اینکه چرا پشهها برخی افراد را نیش میزنند، بهترین راه برای انجام این کار است.»
