حجم بازار فیلترشکن به ۱۰۵ همت رسید
به گزارش آفتابنگاران به نقل از دیتاک، کاربران ایرانی در یک بازه ۱۵ ماهه، در مجموع ۱۱۶ روز با محدودیت و قطعی اینترنت بینالملل مواجه بودند؛ ۴۸ روز در سال ۱۴۰۴ و ۶۸ روز در بحران بهار ۱۴۰۵. آغاز جنگ در اسفند ۱۴۰۴، شروع یک خاموشی مداوم و پیوسته ۸۸ روزه بود؛ خاموشیای که طبق گزارش نتبلاکس، طولانیترین قطعی پیوسته اینترنت در مقیاس ملی در تاریخ جهان محسوب میشود. وزارت ارتباطات نیز خسارت روزانه این خاموشیها را بین ۵۰۰ میلیارد تومان در هسته اقتصاد دیجیتال تا ۵ هزار میلیارد تومان در کل اقتصاد کشور برآورد کرده است.
کاربران ایرانی مهاجرت نکردند
برخلاف پیشبینیها، کاربران ایرانی پلتفرمهای بینالمللی را ترک نکردند، بلکه برای حفظ ارتباط، سبد پلتفرمی خود را گسترش دادند. میانگین تعداد حسابهای فعال شبکههای اجتماعی به ازای هر کاربر ایرانی از ۱.۵ حساب در سال ۱۴۰۳ به بیش از ۳ حساب در بهار ۱۴۰۵ رسید.
در اوج قطعیها، روبیکا با ۳۸.۸ میلیون، ایتا با ۲۷ میلیون و بله با ۲۵.۵ میلیون کاربر فعال در مرکز توجه قرار گرفتند. روبیکا با امکان تماشای رایگان فیلم و سریال و بله با ادغام خدمات مالی، بخشی از موج تقاضا را جذب کردند؛ هرچند مشکلاتی مانند مصرف بالای ترافیک، از گلایههای کاربران این پلتفرمها بود.
سقوط فروشگاههای اینستاگرامی
فرض کسبوکارها مبنی بر دسترسی دائمی به اینستاگرام، با تداوم اختلالات شکست خورد و ویترین هزاران کسبوکار خرد در سه مقطع مختلف قفل شد. پس از قطعیهای کوتاهمدت، بازار با سرعت نسبی بازمیگشت و در خرداد ۱۴۰۴ حدود ۸۰ درصد فروشگاهها به فعالیت برگشتند؛ اما خاموشی ۸۸ روزه شرایط را تغییر داد.
تا پایان دوره گزارش، نرخ بازگشت فروشگاههای فعال اینستاگرامی به کمتر از ۶۰ درصد، یعنی حدود ۵۹ درصد، رسید. پس از اتصال مجدد اینترنت در خرداد ۱۴۰۵ نیز ۴.۲ درصد از فروشگاههای اینستاگرامی برای کاهش ریسک و حفظ فعالیت خود، آدرس پیامرسانهای داخلی را به پروفایلشان اضافه کردند.
بازار سیاه فیلترشکن
بررسی ضریب نفوذ و تمایل به پرداخت نشان میدهد ۷۵ درصد کاربران ایرانی، یعنی سه نفر از هر چهار نفر، برای دسترسی به اینترنت از فیلترشکن استفاده میکنند. از هر سه کاربر فیلترشکن نیز دستکم یک نفر برای خرید آن هزینه میپردازد؛ به این ترتیب، فیلترشکن به یکی از اقلام ثابت سبد هزینه بخشی از خانوارهای شهری تبدیل شده است.
در تلگرام، به عنوان یکی از بسترهای اصلی تبادل این خدمات در ایران، محتوای مرتبط با فیلترشکنها طی این ۱۵ ماه بیش از ۳۰ میلیارد بازدید داشته است. میزان توجه کاربران به فیلترشکن نیز در مجموع از دلار بیشتر بوده و نسبت ۱۰ به ۸ را ثبت کرده است؛ هرچند در زمان جهش ناگهانی نرخ ارز، توجه به دلار موقتاً افزایش یافته است.
دادهکاوی بیش از ۱۲۵ هزار نمونه محتوا از کانالهای تلگرامی فروش فیلترشکن، نوسانات شدید قیمت را نشان میدهد. میانه قیمت هر گیگابایت در فروردین ۱۴۰۴، ۱۷۰۰ تومان بود که در خرداد به ۲۷۰۰ و در مهر به ۳۴۰۰ تومان رسید. در دیماه ۱۴۰۴، به دلیل قطعی کامل شبکه و ناتوانی سرویسدهندگان در ارائه خدمات، قیمتی در بازار ثبت نشد.
اوج گرانی در اسفند ۱۴۰۴ و همزمان با خاموشی ۸۸ روزه رخ داد؛ جایی که میانه قیمت هر گیگابایت با جهشی ۲۳۴ برابری نسبت به ابتدای دوره، به ۳۹۰ هزار تومان رسید و در شرایط بحرانی، قیمتهایی تا ۲ میلیون تومان نیز معامله شد. پس از اتصال مجدد اینترنت در خرداد ۱۴۰۵، قیمتها کاهش یافت و روی ۸ هزار تومان تثبیت شد؛ رقمی که همچنان ۴.۸ برابر قیمت اولیه در بهار ۱۴۰۴ بود.
این افزایش قیمت هزینه بستههای اینترنتی را نیز بهشدت بالا برد. قیمت یک بسته ۳۰ گیگابایتی فیلترشکن که پیش از اسفند ۱۴۰۴ حدود ۵۰ هزار تومان بود، در اوج خاموشی به ۱۱ میلیون و ۷۰۰ هزار تومان رسید؛ رقمی معادل بیش از ۲۰ روز کار با حداقل دستمزد یک کارگر.
گزارش دیتاک حجم سالانه بازار خریدوفروش فیلترشکن در ایران را در سه سناریو برآورد کرده است. در سناریوی کف و با فرض استفاده اشتراکی حداقل دو نفر از هر حساب، حجم بازار بیش از ۳۰ هزار میلیارد تومان، معادل ۳۱ همت، است. این رقم در سناریوی سقف به ۱۶۴ هزار میلیارد تومان، معادل ۱۶۴ همت، میرسد و در سناریوی محتمل، ۱۰۵ هزار میلیارد تومان، معادل ۱۰۵ همت، برآورد شده است.
برای درک ابعاد این رقم، گزارش اعلام میکند این بودجه تقریباً با کل هزینه مورد نیاز برای تکمیل آزادراه تهران-شمال برابری میکند. این برآورد صرفاً گردش مالی مستقیم داخل کشور را شامل میشود و منابع و فاندهای بینالمللی اختصاصیافته به سرویسهای رایگان فیلترشکن برای کاربران ایرانی در آن لحاظ نشده است.
۴۴ هزار توییت اعتراضی علیه ۵ بانک
بازار کمپینهای بازاریابی و فروش برندها در سال ۱۴۰۴ به دلیل فضای ناپایدار بیش از ۴۰ درصد کوچک شد. بازار شب عید در اسفند ۱۴۰۴ نیز با افت ۹۷ درصدی عملاً تعطیل شد؛ هرچند جام جهانی در خرداد ۱۴۰۵ بار دیگر به بازار تبلیغات رونق داد.
حملات و اختلالات مکرر زیرساختهای مالی در سایه جنگ، موجی از نارضایتی کاربران ایجاد کرد و ۴۴ هزار توییت اعتراضی علیه پنج بانک بزرگ کشور شامل ملی، سپه، صادرات، تجارت و پاسارگاد ثبت شد.
میانگین شاخص خالص احساسات (NSS) این بانکها به منفی ۵۱ رسید. دادهها همچنین نشان داد به ازای هر روز تأخیر در بازگشت سیستمها به وضعیت عادی، سلامت برند ۰.۲۸ واحد کاهش مییابد.
بانک صادرات نمونهای از این آسیب بود؛ اعلام زودهنگام و نادرست «رفع اختلال» باعث تشدید واکنش منفی کاربران شد و امتیاز سلامت برند این بانک را به رقم منفی ۸۳.۶ رساند.
در مجموع، دادههای این گزارش نشان میدهد قطعیهای اینترنت در این بازه ۱۵ ماهه، فراتر از یک اختلال ارتباطی، بر رفتار کاربران، کسبوکارهای اینستاگرامی، بازار فیلترشکن، هزینه خانوار، تبلیغات و حتی اعتماد عمومی به شبکه بانکی اثر گذاشته است.
